Tātaitai Utu Whakamutu Mōkete

Ko te utu whati mōkete (e kiia anō ko te utu whakahokinga tomua, ko te tāpiritanga whakahokinga tomua rānei) he utu ka utua e to pēke i to whakahokinga, to huri kaiwhakarato rānei, i te huri rānei o ngā tikanga o tētahi mōkete rēti pūmau i mua i te mutunga o tōna wā pūmau. I Aotearoa, ka utu ngā pēke i ngā utu whati ka heke ngā rēti ahu whakamuri mai i to whakatūturu o tō taurewa — ka utu te utu mō te hūnuku o te hua teitei i tūmanakohia ana e ia. Ka taea ngā utu whati te haere mai i te kore ($0 menā ka piki ngā rēti mai i to whakatūturu) ki te $30,000 neke atu e ai ki te nui o tō taurewa, te nuitanga o te neke rēti, me te nuitanga o tō wā pūmau e toe ana. I raro i te Ture Tiriti Hanga me Pūtea Kaihoko 2003 (CCCFA), me whakaatu ngā kaiwhakarato i te āhua o te tātainga o ngā utu whati i mua i to whakatūturu, a me tuku tūāpono utu whati mō te tono. Puna: RBNZ — Mortgage Break Fees; MBIE — CCCFA.

Ka whakamahi ngā pēke o Aotearoa i te tikanga rereketanga rēti ahu whakamuri mō te tātai i ngā utu whati. Ka ata titiro te tauira ki ngā tūāhua matua e toru: ko te taupae taurewa e toe ana, ko te rereketanga i waenga i tō rēti pūmau me te rēti o nāianei o te pēke mō te wā e toe ana, me te wā e toe ana mō tō wā pūmau. Hei tauira, menā i whakatūturu koe i tētahi taurewa $400,000 ki te 6.5% mō ngā tau 2, a ka heke ngā rēti ki te 5.5%, ko te utu whati i tūmanakohia ana ka orite ki: $400,000 x 1% x (1 tau e toe ana) = $4,000 (orite māmā). I te mahi, ka whakamahi ngā pēke i o rātou rēti pūtea a-tooponuu (kaua ngā rēti kaihoko) mō te whakataurite, nō reira ka taea te rerekē te tātai a-mahi. He tauira motuhake ta ia pēke, me whakaatu i raro i te CCCFA. Tonoa to pēke kia tuku i tētahi tūāpono utu whati i tuhia i mua i to haere tonu — ko ngā kōwaewae a tikanga he kore utu a ka tuturu mō tētahi wā poto. Puna: RBNZ — Understanding Break Costs; ngā tuhinga whatauākī pēke takitahi.

Ka taea te whati i tētahi mōkete rēti pūmau i Aotearoa te whai tikanga pūtea i ētahi āhuatanga, engari i muri noa i te ata whakataurite i te utu whati me ngā penapena e tūmanakohia ana. Ko ngā tāke tikanga mō te whati ko: ka heke nui ngā rēti, ka taea e koe te whakatūturu anō i tētahi rēti iti ake, ka penapena ake ngā hua i roto i te wā pūmau e toe ana i te utu whati; e hoko ana koe i to rawa a kāore e taea e te kaihoko te tango ake i tō mōkete; taahuuri rānei koe ki tētahi kaiwhakarato kē e tuku ana i ngā tikanga pai ake. Hei tikanga māmā, menā ka neke ake ngā penapena hua i roto i te wā pūmau e toe ana i te utu whati ki te 20–30% neke atu hei uara mō te rangimaaarie, ka taea te whati. Heoi anō, menā he iti iho i ngā marama 3–6 tō wā pūmau e toe ana, ko te tātari i te nuinga o ngā tūmomo he whai hua ake. Tonoa tonu tētahi tūāpono utu whati i tuhia a whakaaro maia i ngā tau i mua i to whakataunga. Puna: Consumer NZ — Mortgage Break Fees (consumer.org.nz).

I Aotearoa, ko ngā utu whati mōkete i te nuinga o ngā tūmomo kāore e taea te whiriwhiri — ka tātaihia i raro i tētahi tauira i tautuhia i roto i to tiriti taurewa, a e ai ki ngā nekeneke rēti a-mahi. He rerekē ki ētahi atu whenua, ko ngā pēke o Aotearoa i te nuinga o ngā tūmomo kāore e ata tāpae ana, e whakaheke ana rānei i ngā utu whati hei tikanga atawhai. Heoi anō, he iti ngā āhuatanga ka kore, ka iti rawa rānei te utu: menā ka piki ngā rēti mākete i runga ake i tō rēti pūmau, ka taamata te rereketanga rēti ahu whakamuri a kāore he utu whati ka pā; menā ka whati noa koe i tētahi wahanga iti o tō taurewa; menā rānei e tata ana koe ki te mutunga o tō wā pūmau. Ko ētahi kaiwhakarato e tuku ana i ngā hua rēti pūmau kore-whati e taea ai ngā whakahokinga tapiri iti, te whati katoa rānei kāore he utu, nō reira he mea nui ērā ki te kowhiri mōkete. Menaa e whakapono ana koe kua hē te tātainga o tō utu whati, ka taea e koe te tuutaki ki te pēke, tāpae rānei ki te Kaiawhina Peke. Puna: Banking Ombudsman Scheme NZ (bankomb.org.nz).