Tātaitai Nui o te Nama

Ka tātau ngā pēke o Aotearoa i tō kaha taurewa mā te aromatawai i tō moni whiwhi katoa. Kātahi, ka tangohia ngā whakapaunga oranga e tatauria ana — mā ngā paemahara o te Rangahau Whakapaunga Kāenga, mā tō whakapaunga i kī ai rānei, ko tērā e nui ake ana — me ngā whakahokinga nama o nāianei. Hei whakaaro tūraru, ka whakamahia he rēti tata ki te 8% ki te 9% — tino raro iho i ngā rēti mākete o nāianei — hei whakarite e taea ana e koe ngā whakahokinga mēnā ka piki ngā rēti. Ka whai hua anō ngā kaiwhakarato ki tō momo mahi (pūmau, kirimana rānei), te maha o ngā tamariki, me tō hītori whiwhinga. I raro i te CCCFA, me whakahaere ngā pēke i tētahi aromatawai utu nui mō ngā taurewa hou katoa. Ko te hua, ko te rahinga taurewa tino nui e toetoetia ai tō moni whiwhi, i muri i ngā whakapaunga katoa me ngā whakahokinga whakaaro, kia toetoe tonu. Iti iho ngā tikanga o ia pēke he rerekē, nā reira ka rerekē tō kaha taurewa tae atu ki te $50,000 neke atu i waenga i ngā kaiwhakarato. Puna: RBNZ; MBIE — CCCFA (consumerprotection.govt.nz).

Ko te here reanga nama-ki-moni-whiwhi (DTI) i whakaatuhia e te Peke Topu o Aotearoa (RBNZ) a ka whai mana i Hūrae 2024. I raro i tēnei here, ka taea e ngā pēke te taurewa ki ngā kaipupuri whare ki te DTI tino nui o 6 — ko te tikanga ko ngā nama katoa (tae atu ki te mōkete hou me ngā nama o nāianei katoa) kāore e neke ake i te 6 ngā wā o te moni whiwhi katoa ia tau o te kaiārahi. Hei tauira, ko tētahi kāenga e whiwhi ana i te $120,000 ia tau ka taea te taurewa ki te $720,000 iti rawa i ngā nama katoa. Ko ngā kaipanga haumi ka pā ki tētahi taupae iti ake o DTI 7. Ka pā ēnei here ki runga i te tūranga pūkenga, ko te tikanga ka taea tonu e ngā pēke te tuku i tētahi waahinetanga iti o ngā taurewa i runga ake i ngā taupae. Ko ngā ture DTI ka whakaaro kia mau tonu te mākete whare o Aotearoa ki ngā ohotata moni whiwhi. Ka taunekeneke ēnei me ngā here LVR (reanga taurewa-ki-uaratanga). Puna: RBNZ — Debt-to-Income Restrictions (rbnz.govt.nz).

Ko te Rēti Moni Mana (OCR) ka whakatauhia e te Peke Topu o Aotearoa (RBNZ) ko te rēti hua aratohu e whai hua ana ki ngā rēti taurewa me ngā tūranga i Aotearoa. Ka pikia e te RBNZ te OCR, ka whakanui ngā pēke arumoni i a rātou rēti mōkete, ka whakaitia tika tonu to kaha taurewa nā te mea ka nui ake o whakahokinga mō tētahi tapeke taurewa. Hei tauira, menā ka piki te OCR ki te 0.5%, ka piki anō pea tētahi rēti mōkete pūmau 1-tau ki te 0.4%–0.5%, ka tapiri tata $60–$80 ia marama ki ngā whakahokinga mō tētahi taurewa $500,000. Ka aro anō ngā pēke ki tētahi taupae whakaaro i runga ake i ngā rēti o nāianei, nō reira ahakoa i mua i te neke o te OCR, ka aro kē to rātou aromatawai ratonga ki ngā pikinga ā-muri taea. I pikia kaha te OCR i ngā tau 2022–2023 hei aukati i te pikitanga utu (tae atu ki te 5.5%) a kua heke mai i te waenganui 2024. Puna: RBNZ (rbnz.govt.nz).

Mā te Ture Kirimana Whiwhinga me Pūtea Kaihoko (CCCFA) ka whakahaeretia ngā taurewa kaihoko o Aotearoa, ā, mā tēnei ture e herea ai ngā kaiwhakarato katoa kia mahia ngā aromatawai utu nui i mua i te whakaaetanga o ngā taurewa. I whakarerekētia i te 2021, i whakahoungia anō i te 2022, kātahi ka hiahiatia e te CCCFA kia whakatūturuhia ngā moni whiwhi, kia āta tirotirohia ngā tauākī pēke, kia āta aromatawaihia ngā whakapaunga oranga, kia whakaritea hoki kia taea e ngā kaiārahi ngā whakahokinga i te roanga o te taurewa, kāore he mamae puta. I te mahi, ka tirotirohia e ngā pēke ngā tauākī pēke 3 marama, ā, ka taea hoki te whakakāhore i ngā taurewa mēnā ka kitea ngā whakapaunga haupē — arā, ngā petipeti rorohiko, ngā whakapaunga kōwhiwhiti teitei rānei — ahakoa he pakari te moni whiwhi whānui. I whakahēngia ngā whakatikatikanga 2021 mō te tino here nui; nā ngā whakatikatikanga i te 2022 me te 2023 i ngāwari ētahi o ngā hiahia. Ka whakahaeretia anō e te CCCFA ngā rēti hua, ngā herenga whakaatu, me ngā tiakitanga ki te taurewa mana-kore. Puna: MBIE — CCCFA (consumerprotection.govt.nz).