Tātaitai Huamoni Putuputu

Ko te hua taupiri ko te hua kaua i runga i to mātāmua tuatahi anake (ko ngā moni i tuku ai koe), engari anō ki runga i ngā hua i whiwhi kē koe. Ka hangai tēnei i te tipu torohu kē i te tipu aro-tika i roto i te wā. Hei tauira, menā ka haumia e koe $10,000 ki te 5% hua taupiri ia tau: i muri i te tau 1 he $10,500 au; i muri i te tau 2, $11,025; i muri i te tau 10, $16,289 — tipu ana ki te $6,289 whānui ake i te $5,000 mai i te hua ngawari. Ko te roa o te taupiri o moni, ko te nui o te āhua: ko taua $10,000 kotahi ki te 5% ka huri ki te $43,219 i muri i ngā tau 30. Ko tēnei maatauranga he puna matua mō te tipu KiwiSaver me ngā penapena roa-wā i Aotearoa. Ahakoa ko ngā koha iti tikanga ki tētahi pūkete penapena, pūtea KiwiSaver rānei ka taupiri nui i roto i ngā tekau tau. I kiia e Albert Einstein ko te hua taupiri "te mea whakaihiihi tuawaru o te ao." Ko te māramatanga ki tēnei he tāke matua mō te whakamahere pūtea. Puna: Sorted NZ (sorted.org.nz).

Ko te maha o te auau taupiri o te hua, ko te tere o te tipu o penapena — ahakoa ka iti haere ngā rereketanga i ngā auau teitei. Me tētahi rēti ia tau 5%: ko te taupiri ia tau ka homai $10,500 i muri i tētahi tau mō tētahi tuku $10,000; ko te taupiri ia marama ka homai $10,511.62; ko te taupiri ia rā ka homai $10,512.67. I roto i ngā tau 10, ko te taupiri ia rā ka hua tata ki te $115 neke atu i te taupiri ia tau mō $10,000 — he rereketanga iti mō tētahi tuku kotahi. Heoi anō, mō tētahi pūtea KiwiSaver, haumi rānei e whiwhi ana i ngā koha tikanga, ka taea te nui o te rereketanga i roto i ngā tau 20-30. I Aotearoa, ko te nuinga o ngā pūkete penapena me ngā tiaki wā ka taupiri ia rā, ia marama rānei. Ehara ngā whakahokinga KiwiSaver i te utu hei hua taupiri — ko ngā utu waeine o ngā pūtea ka piki (ka heke rānei) ka taupiri ngā whakahokinga haumi, he pānga taupiri rite. I te whakataurite i ngā hua penapena o Aotearoa, tirohia tonu te auau taupiri me te rēti pānui. Puna: interest.co.nz.

Ko te Ture 72 he ara pangarau hinengaro ngawari hei tātai i te maha o ngā tau e rua ai o moni i tētahi rēti hua taupiri. Ka wehea noa te 72 ki te rēti hua ia tau. I te whakahokinga ia tau 6%, ka rua o moni i roto i tata ki te 72 / 6 = 12 tau. I te 4%, ka roa ngā tau 18. I te 9%, 8 tau anake. Ka mahi te Ture 72 hei tatautanga mō te hua taupiri a he tika tata ki roto i te 1% mō ngā rēti i waenga i te 3% me te 12%. Mō ngā kaipenapena o Aotearoa, ko te whakamahi i te Ture 72 ka āwhina ki te whakaatu i te kaha o ngā haumi whakahokinga-teitei pērā i ngā pūtea tipu KiwiSaver whakahiato (7-9% ia tau i muri i te huri) ki ngā pūkete penapena rēti-iti (2-4%). Ka tohu anō ki te kino o ngā nama hua-teitei: ko tētahi nama kāri whiwhinga ki te 20% hua ka rua ake i roto i te 3.6 tau menā ka waiho kia kore e utua. He taputapu whai hua te ture mō ngā whakataurite whakamahere pūtea tere. Puna: Sorted NZ (sorted.org.nz).

I te 2026-27, ko ngā rēti hua pūkete penapena tikanga o Aotearoa e haere ana mai i tata ki te 2% ki te 4.5% ia tau, ko ngā rēti tauranga wā 1-tau e ia ana ki te 4% ki te 5% ia tau, ka whirinaki ki te pēke me te tapeke i tuku ai. Kua heke ngā rēti mai i ngā teitei o 2023-24 i te heke o te OCR a te RBNZ. Ko ngā pūkete penapena rorohiko me ngā pūkete penapena matohu ka homai a tikanga ngā rēti pai ake i ngā pūkete tikanga-karanga. Ka homai e ngā tauranga wā te tino moohiotia i utu mō te tauatanga o moni mō tētahi wā pūmau (a tikanga 30 rā ki ngā tau 5). Ka taetae ngā pēke nui o Aotearoa (ASB, ANZ, BNZ, Westpac, Kiwibank) i ngā rēti tauranga wā, a ka homai ngā paetukutuku whakataurite pērā i a interest.co.nz ngā rēti o nāianei i whakahoutia ia rā. Mō ngā tapeke neke atu i te $100,000, ka taea pea e ngā pēke te tuku i ngā rēti whakaritea. Ko ngā tūranga pēke o Aotearoa tae atu ki te $100,000 ia kaipupuri ia pēke ka hipokina e te kaupeka inihua tūranga (Depositor Compensation Scheme) mai i te 2025. Puna: interest.co.nz; RBNZ (rbnz.govt.nz).