Tātaitai Pakeke

Hei tātau i tō pakeke tūturu i roto i ngā tau, marama me ngā rā, ka tangohia tō rā whānau mai i te rā o nāianei mā tētahi huarahi huri-koaro. Tīmata ki ngā tau: tangohia tō tau whānau mai i te tau o nāianei, kātahi ka whakarite mēnā kāore anō ō rā whānau kia tae i tēnei tau maramataka. Tuarua, tātaihia ngā marama e toe ana: tatauria mai i tō marama whānau ki te marama o nāianei, ka whakarite mēnā he tōmua ake te rā o nāianei i tō rā whānau i te marama o nāianei. Hei mutunga, tatauria ngā rā e toe ana: tangohia tō rā whānau mai i te rā o nāianei (tatauria rānei ngā rā e toe ana i te marama o mua mēnā he tōmua ake te rā o nāianei i tō rā whānau). Hei tauira, ko tētahi i whānau i te 15 o Māehe 1990, he 35 tau, 0 marama me ngā rā 15 i te 30 o Māehe 2025. Ka tātaihia wawe tika ēnei kaika e ngā tataihanga pakeke ipurangi mō ngā rā e rua. Ka taea anō te tātai i te wā i waenga i ngā rā e rua, pērā i te wā mai i tētahi huihuinga ōhanga o mua, ki tētahi rā o muri rānei. Puna: paerua kaika rā.

He maha ngā tikanga i tātau rerekē ai ngā ahurea i ngā tau, e tohu ana i ngā uaratanga ahurea rerekē mō te tīmatanga o te ora me te āhua e tohua ai ngā tohu pakeke. I roto i te pūnaha Tairāwhiti — ka whakamahia i Aotearoa me te nuinga o te ao — he 0 tau te tangata i te whānautanga, ā, ka 1 tau i tōna rā whānau tuatahi. Engari, i roto i te pūnaha tātau pakeke Rāwhiti Āhia tuku iho (i whakamahia i mua i Haina, Korea, me Hapana), kīia ai he 1 tau te tangata i te whānautanga (e mōhio ana ki te wā i roto i te kōpū), ā, ka whiwhi tau anō i te Tau Hou Marama hei whakakapi i tōna ake rā whānau. Ko te tikanga, ka taea te nui ake e rua tau o te pakeke tātau i roto i te pūnaha Rāwhiti Āhia tuku iho i tērā o te pūnaha Tairāwhiti. I te tau 2023, i whakarite tika a Korea ki te pūnaha Tairāwhiti. I roto i te ahurea Māori, ko te pakeke me ngā wāhanga o te ora (tamariki, rangatahi, pakeke, kaumātua) he tikanga ahurea hōhonu, e hono ana ki te whakapapa me ngā tūnga hapori. Puna: Tohutoro ahurea whānui; Stats NZ.

I Aotearoa, ko te pakeke mō ngā tāke ture ka tātaihia ma te tikanga Tairāwhiti: ko te pakeke o tētahi tangata ko te maha o ngā tau katoa mai i to rātou ra whānau. Ka whakamahi te ture i te Ture Whakamaoritanga 1999, e kii ana ka tae tētahi tangata ki tētahi pakeke motuhake i te timatanga o te huritau pa ana o to rātou whanautanga. Ko te tikanga mēnā i whānau koe i te 1 o Hūrae 2007, ka huri koe ki te 18 tau i te ture i te timatanga o te 1 o Hūrae 2025 (waenganui o te po i te timatanga o taua ra). He nui ngā wāhanga ture o Aotearoa e pa ana ki te tataihanga pakeke: ka taea te wehe kura i te 16; ka taea te tono mō tētahi raihana kaiako-kaiwhakaako i te 16; ko te pakeke whakaae hononga ko te 16; ka taea te pōti i ngā pōti me te inu waipiro mai i te 18 tau; ko te pakeke hapa tamaiti mō te kaipatu rangatahi ko te 10; a ka motuhake katoa koe mō te Penihana Superannuation o Aotearoa i te 65 tau. Ka haingatia te whakatūturu pakeke i runga i tētahi tiwhikete whanautanga, uruwhenua, ko te raihana kaiako o Aotearoa rānei. Puna: Interpretation Act 1999 (NZ); ngā ture maha o Aotearoa.

E rua ngā tau tino hira o te pakeke ture i Aotearoa: te 18 me te 65. Ka eke ana te tangata ki te 18 tau, ka whiwhi i te tūāhu pakeke ture katoa. Ka taea te pōti i ngā pōti a-whānui me ngā pōti tinana-a-rohe; te hoko me te inu waipiro marotahi; te uru ki ngā kirimana herenga me te kore o te whakaaetanga matua; te moe me te kore o te whakaaetanga matua; te tono i te raihana pū noa; ā, kāore anō e pā mai te pūnaha ture rangatahi (Kooti Rangatahi). Ka eke ana ki te 65 tau, ka tika anō te tangata o Aotearoa mō te Penihana Superannuation o Aotearoa (NZ Super) — he penihana kāwanatanga a-whānui $496.38 i te wiki (i muri i te tāke, mō te tangata noho takitahi, rēti 2025), ahakoa tōna hītori mahi, ahakoa ōna rawa, nā te mea mā te tāke whānui te pūtea, ehara mā ngā takoha. Ko te 65 hoki te pakeke huri-iti taunoa mō ngā tangohanga KiwiSaver, mō te nuinga hoki o ngā kaupeka super a-mahi. Hei tāpiri ki ēnei, ko te 16 (raihana kaiako, whakaae hononga, wehe kura) me te 20 (raihana kaiako katoa-kāore-here) ētahi atu tohu pakeke nui. Puna: Electoral Commission NZ; IRD — NZ Super; NZ Police — Firearms.